Tarım ve gıda yatırımında fizibilite raporu, yatırımın yapılıp yapılmayacağını gösteren belgedir. Hangi ürün, nerede, hangi yöntem ve teknolojiyle, hangi tedarikçi ve işgücüyle, hangi finansmanla, hangi lojistik koşullarda, hangi rakiplere karşı ve hangi pazar için üretileceğini cevaplamalı, bunları teknik, ekonomik ve mali analize bağlamalıdır.
Fizibilite raporu ne işe yarar?
Fizibilite raporunun görevi yatırımı savunmak değildir. Görevi, yatırımın yapılabilir olup olmadığını ortaya koymaktır. Resmî formatta da beklenti aynı şekilde yazılmıştır: projenin fizibilite çalışması sonucu çıkan veriler incelenir ve yatırımın yapılabilir olup olmadığı gösterilir.
Bu yüzden iyi bir rapor olumsuz sonucu da taşıyabilmelidir. Alternatif ürün, alternatif yer ve alternatif ölçek karşılaştırılmadan yazılan rapor, alınmış bir kararın gerekçesi olur.
Fizibilite raporu hangi soruları cevaplamalı?
Spec Danışmanlık yatırım öncesinde alternatif üretimlerle karşılaştırarak aşağıdaki on soruyu ele alır. Tablodaki kontrol sütunu bizim yöntem önerimizdir, hiçbir mevzuatın zorunlu listesi değildir.
| Soru | Raporda görülmesi gereken | Kontrol |
|---|---|---|
| Hangi ürün? | Alternatif ürünlerle karşılaştırma, ürün yelpazesi, kalite ve standart beklentisi | Seçilmeyen ürünler neden elendi? |
| Nerede? | Arazi sınıfı, imar durumu, su, enerji, hammaddeye ve pazara uzaklık | Arazi bu faaliyete izin alabilir mi? |
| Hangi yöntem? | Üretim süreci, kapasite, yıllık çalışma planı | Kapasite hangi varsayıma dayanıyor? |
| Hangi teknoloji? | Makine ve ekipman seçenekleri, yatırım ve işletme maliyeti karşılaştırması | Bakım ve yedek parça nereden gelecek? |
| Hangi tedarikçi? | Hammadde kaynağı, mevsimsellik, sözleşme yapısı | Tek tedarikçi riski var mı? |
| Hangi işgücü? | Mevcut ve öngörülen istihdam, nitelikli personel ihtiyacı | Bölgede bu nitelik bulunuyor mu? |
| Hangi finansman? | Özkaynak, kredi ve destek kalemleri, ödeme takvimi | Destek çıkmazsa ne oluyor? |
| Hangi lojistik? | Hammadde girişi, soğuk zincir ihtiyacı, sevkiyat rotası | Maliyet birim ürüne yansıtıldı mı? |
| Rakipler kim? | Yurt içi kurulu kapasite, ithalat, fiyat seviyesi | Veri kaynağı ve yılı yazılı mı? |
| Hangi pazar? | Hedef ülke veya kanal, müşteri tipi, satış planı | Pazarın uyum şartları karşılanıyor mu? |
Son satırı atlamayın. Avrupa’ya satış planlıyorsanız ürününüzün EUDR kapsamında olup olmadığı raporun konusudur.
Fizibilite raporunun resmî bir formatı var mı?
Bir yerde var. Tebliğ 2025/1 madde 7, yatırım tutarı 1 milyar TL ve üzerinde olan teşvik belgesi başvurularında, 2016/9495 sayılı Kararın EK-1’inde belirtilen formatta fizibilite raporu ister. Bu eşiğin altındaki bir yatırım için format zorunlu sayılmaz, ama iskeleti iyi bir başlangıçtır.
| EK-1 başlığı | İçeriği |
|---|---|
| Şirkete ilişkin bilgiler | Şirket, adres, vergi bilgisi, faaliyet konusu, ortaklık yapısı |
| Projeye ilişkin bilgiler | Proje tanımı, sektör, yatırım cinsi, yer ve bölge, kapasite, süre, istihdam |
| Teknik analiz | EK-1’de ana başlık olarak yer alır |
| Ekonomik analiz | EK-1’de ana başlık olarak yer alır |
| Mali analiz | EK-1’de ana başlık olarak yer alır |
Aynı ek, fizibilitenin yanında bir etki analizi de ister. Tarım ve gıda yatırımcısı için yararlı başlıklar şunlardır: ithalat bağımlılığı, katma değer, yerli girdi oranı, ihracat potansiyeli, çevresel etkiler ve istihdam.
Teknik, ekonomik ve mali analiz neyi göstermeli?
EK-1 bu üç başlığın alt maddelerini saymaz. Aşağıdaki ayrım bizim yöntemimizdir.
- Teknik analiz: Ürün, süreç, kapasite, makine listesi, yerleşim ve altyapı ihtiyacı. Soru şu: bu tesis bu ürünü bu kapasitede üretebilir mi?
- Ekonomik analiz: Pazar büyüklüğü, talep, rakipler, fiyat ve hammadde arzı. Soru şu: üretilen ürün bu fiyata satılır mı?
- Mali analiz: Yatırım tutarı, işletme sermayesi, nakit akışı, kredi geri ödemesi ve geri dönüş süresi. Soru şu: yatırım kendi nakdiyle ayakta kalır mı?
Tarım ve gıdada rapor neden farklı yazılır?
Bu sektörde hammadde çoğu zaman yılın belli haftalarında gelir, satış ise yıla yayılır. Bu yüzden işletme sermayesi ve depolama ihtiyacı, sabit yatırım kadar ayrıntılı hesaplanmalıdır. Verim, hava koşulu ve hammadde fiyatı tek bir ortalama ile değil, iyi ve kötü yıl senaryolarıyla gösterilmelidir. Bu ayrım mevzuat şartı değil, bizim yöntem önerimizdir.
Hibe ve teşvik rapora nasıl yansıtılmalı?
Destek, raporun sonucunu değiştirebilir, bu yüzden ayrı gösterilmelidir. EK-1 de talep edilen destekler için bu ayrımı ister: destek sonucunda yatırımın nakit akışı, geri dönüş süresi ve geri dönüş oranındaki değişim her destek unsuru için ortaya konulur.
Bizim önerimiz, modeli önce destek olmadan kurmaktır. Yatırım ancak hibeyle ayakta duruyorsa bu bilgi, karar vericinin görmesi gereken bir risktir. Hangi programların projenize uyabileceğini Hibe Yolu ile, teşvik tarafını yatırım teşvik rehberi ile inceleyebilirsiniz.
Raporda en çok hangi izin konuları gözden kaçar?
Rapor izin takvimini de taşımalıdır. Tarım arazisinde yapılacak bir yatırımda 5403 sayılı Kanun izni aranır, bu konunun ayrıntısı arazi ve ruhsat rehberinde yer alır. ÇED Yönetmeliği kapsamındaki projelerde ise gerekli karar alınmadıkça yatırıma başlanamaz.
Bu rehber genel bilgi amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir. Raporun kapsamını birlikte belirlemek için yatırım danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Fizibilite raporu her yatırım için zorunlu mu?
Her yatırım için genel bir zorunluluk doğrulamadık. Tebliğ 2025/1 madde 7, yatırım tutarı 1 milyar TL ve üzerinde olan teşvik belgesi başvurularında fizibilite raporu ister. Başvurduğunuz program veya banka ayrıca rapor isteyebilir, bu yüzden güncel başvuru şartına bakın.
Fizibilite raporu ile iş planı aynı şey mi?
Biz ikisini ayırıyoruz. Fizibilite yatırımın yapılabilir olup olmadığını sorar, iş planı ise karar verildikten sonra işin nasıl yürütüleceğini anlatır. Bir program kendi formatını belirlemişse o programın tanımı geçerlidir.
Rapora hibeyi gelir gibi yazabilir miyim?
Önermiyoruz. Modeli önce destek olmadan kurun, sonra desteği ayrı senaryo olarak ekleyin. 2016/9495 sayılı Kararın EK-1’i de desteğin nakit akışına, geri dönüş süresine ve geri dönüş oranına etkisinin ayrı gösterilmesini ister.
Rapordaki pazar rakamlarının kaynağı önemli mi?
Evet. Her rakamın kaynağı ve yılı yazılmalıdır. Kaynağı belli olmayan rakam, raporu okuyan banka veya kurum için doğrulanamaz bir varsayımdır.
Arazi seçilmeden fizibilite hazırlanır mı?
Ön fizibilite hazırlanabilir, ama yer sorusu cevaplanmadan rapor tamamlanmış sayılmaz. Arazinin sınıfı, izin alıp alamayacağı ve altyapısı yatırım tutarını ve takvimi doğrudan değiştirir.
Resmi kaynaklar
- Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararın Uygulanmasına İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 2025/1), Resmî Gazete 21.06.2025
- Yatırımlara Proje Bazlı Devlet Yardımı Verilmesine İlişkin Karar (2016/9495), EK-1 Proje Başvuru Formatı
- Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, güncel metin
- 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, güncel metin
- Tarıma Dayalı İhtisas Organize Sanayi Bölgeleri Yönetmeliği, güncel metin
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki veya mali danışmanlık yerine geçmez. Program şartları değişebilir, başvurmadan önce güncel resmi metni kontrol edin.
Fizibiliteyi hazırlıyor, en doğru üretim ve pazarlama stratejisini yatırımdan önce belirliyoruz.